Viên đá dùng làm bàn in truyền đơn của Chi bộ Thái Yên, Đức Thọ, Hà Tĩnh.

Trước năm 1945, Thái Yên là một thôn thuộc xã Quan Chiêm, tổng Văn Lâm, phủ Đức Thọ có vị thế đặc biệt của một làng nghề truyền thống, đông dân, sầm uất nên phong trào Xô Viết Nghệ Tĩnh như một luồng gió mới đã cuốn hút tinh thần cách mạng của nhân dân. Âm vang đấu tranh sôi động của các địa phương lân cận là tiếng kèn thúc giục quần chúng Thái Yên đứng lên làm cách mạng.

So với các xã trong tổng Văn Lâm, phong trào Thái Yên phát triển muộn nhưng rất mạnh. Nhân kỷ niệm cách mạng Tháng Mười Nga 7/11/1930, 500 nông dân Thái Yên mít tinh tại Dăm Mã. Lần đầu tiên những người lao động làng nghề được thể hiện sức mạnh của cộng đồng mình trong hàng ngũ chỉnh tề, dương cao giáo, mác, gậy gộc và hô vang khẩu hiệu:
                              “ Đả đảo thực dân phong kiến
                                 Đả đảo chủ nghĩa phát xít
                                Cách mạng tháng 10 Nga muôn năm”

Cuộc đấu tranh kéo dài 2 tiếng đồng hồ làm cho bọn quan lại địa phương hoảng sợ phải im lặng.

Tháng 2 năm 1931, Chi bộ xã Quang Chiêm ra đời tại nhà thờ họ Nguyễn Hữu ( thuộc thôn Thái Yên nên đặt tên là Chi bộ Thái Yên). Ban chấp hành có 6 đồng chí, đồng chí Bùi Quán là Bí thư. Sau đó, các tổ chức Phụ nữ, Nông hội đỏ, Tự vệ đỏ, Thanh niên cứu quốc được thành lập với gần một ngàn hội viên và hòa nhập ngay vào làn sóng đấu tranh.

Chưa bao giờ khí thế cách mạng ở Thái Yên lại sục sôi như bấy giờ. Hàng tháng trời, những người dân ham công tiếc việc đều tự giác giành thời gian tham gia các tổ chức đoàn thể để cùng nhau bàn bạc, đàm luận, chuẩn bị các phương án đấu tranh. Sự hoạt động hiệu quả của các tổ chức, nhất là Nông hội đỏ- Ban chấp hành Thôn bộ Nông ra đời làm vô hiệu hóa bộ máy của địch ở các thôn xóm, thực hiện chức năng của chính quyền mới- chính quyền Xô Viết. Nông hội đỏ được cấp giấy chứng chỉ cho nhân dân đi lại làm ăn sinh sống, nghiêm cấm các hủ tục phong kiến, lãnh đạo bà con đấu tranh với địa chủ, cường hào giành được hàng trăm tạ thóc, gạo để cứu đói, mở lớp học chữ Quốc ngữ ban đêm tại nhà thờ họ Nguyễn Viết. Tinh thần cách mạng ở Thái Yên đã lan sang Văn Chàng, Trung Lương tiếp sức cho quần chúng cùng hợp lực nhấn chìm phà của địch ở bến Đò Trai, cản đường lính đồn lùng sục ban đêm.

Tháng 4 năm 1931, thực dân Pháp và tay sai tăng cường khủng bố phong trào cách mạng Đức Thọ. Thời điểm đó, bọn địch xem đất Thái Yên là làng Xô Viết, là vật cản nguy hiểm trong kế hoạch bình định toàn phần Đức Thọ nên muốn nhổ tận gốc. Nhiều lần, tên đồn trưởng Lạc Thiện cho mật thám về Thái Yên thăm dò đều bị lực lượng tự vệ đánh đuổi, bắt giam. Để bảo vệ chính quyền Xô Viết non trẻ, Chi bộ Thái Yên quyết định rút vào hoạt động bí mật, đẩy mạnh công tác tuyên truyền, ấn loát. Mạng lưới mật thám lùng sục ngày đêm, khắp mọi nơi hòng ngăn chặn nguồn giấy, mực, vải từ Vinh về và truyền đơn đến tay quần chúng.

Viên đá này là bàn in li tô của tổ ấn loát lúc bấy giờ. Mặc dù phải làm việc trong điều kiện bí mật, bằng những phượng tiện đơn giản nhưng các cán bộ ấn loát đã khắc phục khó khăn, cần mẫn với công việc nên chỉ trong thời gian ngắn đã có những “đêm mưa” truyền đơn trắng khắp làng. Truyền đơn, khẩu hiệu được in với nội dung: “Chống thực dân, đánh đổ phong kiến”, “Đấu tranh giành lại ruộng đất cho người cày”

Truyền đơn in xong, bằng nhiều cách sáng tạo tới được tay quần chúng. Có khi khoảng 2, 3 giờ sáng, tốp dân vệ tuần tiễu canh gác mệt mỏi, rút về ngủ gật trong điếm canh, hàng chục thanh niên lặng lẽ tung truyền đơn trên các ngả đường. Thời đó giếng làng quá ít, các bà, các chị phải dậy sớm gánh nước ở bến sông, hoặc các bác, các anh đi đội ván từ bến Cưa về nhà…đã lượm nhặt được từng xếp tờ rơi, có người không biết chữ thì nhờ con, cháu đọc hộ và chuyền tay nhau. Rất nhiều truyền đơn được chuyển đến các thầy giáo có tinh thần yêu nước để phân phát cho học sinh. Kẻ địch vô cùng hoang mang vì truyền đơn, khẩu hiệu, cờ Đảng xuất hiện ngày càng nhiều ở Thái Yên.

Công tác ấn loát tuyên truyền của Đảng đã có tác dụng cổ vũ quần chúng đương đầu với kẻ thù để bảo vệ mảnh đất Thái Yên. Trong tháng 4 năm 1931, bọn lính đồn Lạc Thiện đã hai lần thất bại trước sức mạnh đấu tranh của nhân dân và tự vệ Thái Yên, không thể chiếm được trường Tiểu học để lập đồn bốt.

Viên đá này được gia đình ông Nguyễn Công Ước là em ruột ông Nguyễn Công Chỉnh- Tự vệ đỏ Thái Yên năm 1931 cất giữ. Trải qua thời gian, chiến tranh, thiên tai và nhiều sự di chuyển của gia đình nên viên đá bị gãy mất một phần nhưng nó vẫn còn nguyên giá trị. Nay con trai ông Nguyễn Công Ước là Nguyễn Công Tiến giao Bảo tàng Xô Viết Nghệ Tĩnh lưu giữ. Viên đá trở thành hiện vật minh chứng về phong trào cách mạng của nhân dân Thái Yên, Đức Thọ, Hà Tĩnh trong những năm 1930-1931.

 

Tạ Thị Thanh Hà - Bảo tàng XVNT