Trống – vũ khí đấu tranh của nhân dân Thái Yên, Đức Thọ.

Trống Thái Yên là kỷ vật ghi dấu lại tinh thần đấu tranh của nhân dân Thái Yên và nhân dân Đức Thọ, Hà Tĩnh trong phong trào cách mạng năm 1930-1931. Trống đã được sử dụng làm vũ khí đấu tranh, cổ vũ tinh thần của nhân dân trong các cuộc biểu tình. Trống đã được ông Đồng Hoạt - cán bộ lão thành cách mạng trong thời kỳ 1930-1931 sử dụng và cất giữ từ những năm đó cho đến nay.

Ông Đồng Hoạt sinh năm 1897 tại Thái Yên, Đức Thọ trong một gia đình nghèo, được anh rể là Nguyễn Tư Xướng - Bí thư Nông hội đỏ kiêm tổ trưởng tài chính giác ngộ lòng yêu nước thương dân, tinh thần đấu tranh đòi tự do cơm áo nên ông đã sớm tham gia vào phong trào cách mạng của thôn xã. Ông được giao nhiệm vụ làm giao thông liên lạc cho đồng chí Đặng Bá Văn – Bí thư huyện uỷ lâm thời và đồng chí Nguyễn Hữu Hồ.

Tháng 3-1931 phong trào cách mạng ở Đức Thọ đã phát triển sâu rộng và quyết liệt, có tính chất bạo động như kéo lên đồn, lên huyện bao vây, quần chúng biểu tình từ xã này qua xã khác trấn áp bọn cường hào, bọn phản cách mạng trừ khử ác ôn, chống khủng bố càn quét, chống Tây lính về đóng đồn… Tiêu biểu là vụ tự vệ Lạc Thiện giết tên đội Lùn Đỗ Văn Thiện làm cho bọn thực dân Pháp và tay sai hoang mang lo sợ. Càng hoảng sợ bọn chúng lại tăng cường khủng bố, đàn áp, cho lính về các làng xã truy quét bắt bớ đảng viên. Để ngăn chặn hoạt động chống phá cách mạng của bọn cường hào ngày 26/4/1931, chi bộ Thái Yên đã cho tự vệ bắt các tên chánh tổng Mạo, phó tổng Chỉ, và 4 tên lý trưởng các làng Thái Yên, Quang Chiêm, Gia Thịnh, Đồng Cần…đem giam ở Đông Khê. Được báo tin ngày 29/4/1931, bọn lính đồn Lạc Thiện kéo về Thái Yên khủng bố để giải thoát cho bọn tay sai của chúng. Nhân dân Thái Yên và các làng lân cận đã cùng một đại đội tự vệ gồm 480 đội viên đã kéo ra ngăn chặn không cho chúng vào làng. Cuộc xung đột giữa quần chúng và bọn lính nổ ra rất quyết liệt trên cánh đồng giữa Thái Yên và Đông Khê. Tuy địch đã nổ súng bắn chết 12 người, bị thương 4 người nhưng chúng vẫn không vào được làng Thái Yên và phải rút qua làng Quang Chiêm theo đường 8A về đồn Lạc Thiện.

Tối 30/4/1931 Tổng uỷ Văn Lâm đã tổ chức tại Thái Yên một cuộc mit tinh gồm hàng ngàn quần chúng các làng Yên Vượng, Lạc Thiện, Thanh Lạng, Đông Khê, Thái Yên để truy điệu những người bị hy sinh trong trận càn ngày 29/4/1931 và uý lão các gia đình có người chết. Được sự phân công của tổ chức, đồng chí Nguyễn Công Vinh và Đồng Năm Hét - tự vệ đỏ khiêng trống từ Võ miếu Thái Yên đem sang Dăm mã đồng Thanh Lạng. Người trực tiếp đánh trống làm lễ là đồng chí Đinh Đạo - tự vệ đỏ làng Thanh Lạng. Sau khi làm lễ truy điệu xong, đoàn chuyển sang biểu tình thị uy tiến vào Lai Thạch ra chợ Nhe rồi quay sang Đậu Liêu thì trời cũng vừa sáng, đến nhà bia Thái Yên đoàn giải tán. Vì sợ bọn mật thám biết ông Đồng Hoạt đem trống giấu ở ruộng lúa.

Tháng 6/1931 ông mới dám ra đồng giả vờ đi thăm lúa để xem trống còn hay mất thì thấy trống đã bị hỏng. Đêm ngày 12/6/1931, trời mưa to gió lớn ông Đồng Hoạt cùng người anh trai giả vờ vác cuốc đi đắp bờ, khiêng trống về ngâm ở đìa Hót Vịt gần làng. Sau một thời gian đìa cạn ông lại khiêng về gửi ở chùa Thái Yên. Khi bị động, có người biết thì trống lại được khiêng sang Võ Miếu cất dấu. Đến năm 1945, trống bị đứt niềng xếp thành bó gác ở nhà Thượng điện. Năm 1988, Hội bảo thọ xã Thái Yên đã sửa chữa bưng lại thân trống và dùng trong các buổi ma chay, lễ tết của xã. Với ý nghĩa và những giá trị lịch sử của nó, trống đã được Uỷ ban nhân dân xã Thái Yên trao tặng cho Bảo tàng Xô Viết Nghệ Tĩnh. Hiện nay chiếc Trống này được trưng bày trang trọng ở phòng số 5 Bảo tàng Xô Viết Nghệ Tĩnh.