Thúng mây, khuôn gỗ của gia đình đồng chí Phan Lưu Thanh

Đồng chí Phan Lưu Thanh còn có tên gọi là Thừa Thanh, Hoài Việt, sinh năm 1906 tại thôn Long Bình, thị trấn La Hay, huyện Đồng Xuân, tỉnh Phú Yên.

Năm 1928, đồng chí tham gia tổ chức Hưng nghiệp Hội xã ở La Hay và được giao nhiệm vụ vận động thanh niên đọc sách báo tiến bộ, chấn hưng hàng nội hóa…

Năm 1929, Phan Lưu Thanh vào Sài Gòn học ở trường lái xe. Lúc này phong trào “Vô sản hóa” trong các nhà máy, xí nghiệp phát triển mạnh. Được sự dìu dắt của thầy giáo Nguyễn Thương, đồng chí Tư Rèn (Bí thư Chi bộ), đầu năm 1930 đồng chí được kết nạp vào Đảng Cộng sản Việt Nam, thuộc Chi bộ Thị Nghè (Sài Gòn). Chi bộ đã cử đồng chí về Phú Yên gây dựng cơ sở cách mạng.

Tại Phú Yên, đồng chí đã giác ngộ một nhóm thanh niên ở vùng La Hay gồm: Nguyễn Hữu Thanh, Phan Ngọc Bích, Bùi Xuân Cảnh, Nguyễn Hữu Tánh, Phan Cao Lâm, Nguyễn Thị Hảo, Nguyễn Điệp trở thành những thanh niên yêu nước để làm nòng cốt sau này. Nhân dịp kỷ niệm ngày Quốc tế Lao động 1/5/1930, đồng chí đã vận động tuyên truyền nhân dân tham gia rải truyền đơn để thị uy kẻ thù, khơi dậy tinh thần cách mạng trong mọi tầng lớp. Dưới sự lãnh đạo của đồng chí, trên cơ sở nhóm thanh niên nòng cốt đó các tổ chức như: hội thanh niên, hội phụ nữ, nông hội .. ra đời hoạt động.

Ngày 5/10/1930, tại nhà đồng chí Phan Lưu Thamh, Chi bộ Đảng Cộng sản đầu tiên của Phú Yên được thành lập. Ban Chấp hành có 8 đồng chí: Phan Lưu Thanh, Phan Ngọc Bích, Nguyễn Hữu Thạnh, Nguyễn Điệp, Bùi Xuân Cảnh, Nguyễn Hữu Tánh, Phan Cao Lâm, Nguyễn Thị Hảo, do Phan Lưu Thanh làm Bí thư. Mỗi khi các đồng chí hội họp hoặc có cán bộ về làm việc, bà Nguyễn Thị Cúc- vợ đồng chí Phan Lưu Thanh đã canh gác và phục vụ cho các đồng chí.

Tổ chức cơ sở Đảng La Hay ngày càng phát triển với 13 chi bộ và 55 đảng viên (toàn tỉnh Phú Yên lúc bấy giờ có 78 đảng viên và 17 chi bộ). Tháng 1/1931, tại nhà ông Nguyễn Phục Hưng (thị trấn La Hay), Tỉnh ủy Phú Yên thành lập, đồng chí Phan Lưu Thanh được bầu làm Bí thư.

Tháng 2/1931, Hội nghị lần thứ II, Tỉnh ủy Phú Yên ra quyết định thành lập Tiểu ban ấn loát, cơ sở đặt tại nhà ông Nguyễn Hữu Thạnh.

Hưởng ứng lời kêu gọi của Đảng, nhất là sau khi có Thông cáo của Ban chấp hành Trung ương Đảng: “Bổn phận cần kíp của toàn Đảng trong cả nước là phải hết sức bênh vực Nghệ Tĩnh” Tỉnh ủy Phú Yên chuẩn bị lực lượng cho cuộc biểu tình với quy mô lớn vào ngày 14/7/1931 để ủng hộ “chia lửa” với nhân dân Nghệ Tĩnh và nhân dân Quảng Ngãi bị thực dân Pháp khủng bố trắng.

Tại các vùng Tuy An, Tuy Hòa, Đồng Xuân, Sông Cầu.. tổ chức nhiều cuộc mít tinh, biểu tình do cán bộ Đảng diễn thuyết vạch trần tội ác của bọn thực dân phong kiến đã thu hút đông đảo quần chúng tham gia. Quần chúng đã dương cao cờ đỏ búa liềm, tiến thẳng tới dinh lũy của bọn thực dân phong kiến hô vang khẩu hiệu: “ Không được đụng đến công nông Nghệ Tĩnh”!

Tỉnh ủy Phú Yên gấp rút chuẩn bị cho cuộc đấu tranh của nhân dân toàn tỉnh. Đồng chí Nguyễn Thị Hảo và bà Nguyễn Thị Cúc được giao nhiệm vụ chuẩn bị cơm nước phục vụ cán bộ hội họp và lương thực, thuốc men cho đoàn biểu tình. Bà Cúc đã dùng cái dạ này (thúng mây loại nhỏ) để đựng thuốc và dụng cụ y tế, đổ bánh bằng khuôn gỗ mang đi phục vụ đoàn biểu tình. Đồng chí Nguyễn Hữu Thạnh, Phan Ngọc Bích được phân công phụ trách treo cờ và rải truyền đơn. Mọi việc đã sẵn sàng công phu, nhưng do tổ chức Đảng chưa có kinh nghiệm trong việc đảm bảo bí mật nên kế hoạch bị lộ. Thực dân Pháp tiến hành khủng bố trắng ngay trong đêm 13/7/1931, địch bắt trên 500 người gồm Đảng viên và quần chúng. Ba ngày sau chúng bao vây nhà đồng chí Phan Lưu Thanh, nơi Tỉnh ủy Phú Yên đặt trụ sở làm việc, bắt đi nhiều người gồm: Phan Lưu Thanh, Nguyễn Huấn, Cao Lộc, Nguyễn Đức, Nguyễn Thốn, Nguyễn Khắc Khoan...

Ngày 30/10/1931, thực dân Pháp mở phiên tòa tại Sông Cầu xét xử 28 chiến sỹ cộng sản của Phú Yên. Đồng chí Phan Lưu Thanh bị kết án 15 năm tù, đày đi Buôn Ma Thuột.

Ngày nay, ngôi nhà của đồng chí Phan Lưu Thanh được nhà nước công nhận là Di tích Lịch sử cách mạng cấp Quốc gia, theo quyết định số 1543 QĐ/VH. Đây là nơi ở của Bí thư tỉnh ủy đầu tiên và là cơ quan Tỉnh ủy Phú Yên đóng trụ sở làm việc năm 1930-1931. Ngôi nhà được cụ Phan Lưu Minh cháu nội đồng chí Phan Lưu Thanh trông coi và lo việc thờ tự. Hai kỷ vật này đã gắn bó với cuộc đời hoạt động của gia đình đồng chí Phan Lưu Thanh. Nay gia đình giao lại cho Bảo Tàng Xô Viết hai hiện vật này để phục vụ công tác trưng bày, tuyên truyền về phong trào đấu tranh của nhân dân Phú Yên ủng hộ Xô Viết Nghệ Tĩnh.