Những viên gạch, ngói xây dựng nhà đày Buôn Mê Thuột - Đắc Lắc

Nhà đày Ban Mê Thuột do thực dân Pháp xây dựng năm 1930 để giam giữ, đày ải tù chính trị trong phong trào cách mạng ở các tỉnh Trung Kỳ nói chung và Nghệ Tĩnh nói riêng.

Nhà đày nằm ở trung tâm tỉnh lỵ Đắc Lắc, trước đây nơi này là vùng rừng thiêng nước độc. Ban đầu nhà đày được xây dựng đơn giản với khung nhà làm bằng gỗ, tường làm bằng cốt tre đắp đất trộn rơm, lớp vỏ trát ngoài bằng xi măng mỏng, mái lợp bằng lá. Khi phong trào cách mạng lên cao, thực dân Pháp đã xây dựng, củng cố nhà tù vững chắc và kiên cố hơn. Năm 1930, công sứ Đắc Lắc lựa chọn 200 tù nhân mới, có sức khoẻ của các tỉnh Nghệ An, Hà Tĩnh, Quảng Ngãi…vào làm gạch ở công trường Ca Da. Trong 3 tháng những tù nhân này đã sản xuất đủ số lượng gạch ngói để xây dựng lại nhà đày. Tháng 11/ 1930 nhà đày được xây dựng lại vững chắc và kiên cố. Các dãy nhà giam đều được xây dựng tương bằng gạch nung, mái lợp ngói. Những viên gạch, ngói được trưng bày ở phong số 7 của Bảo tàng Xô Viết Nghệ Tĩnh là vật liệu xây dựng nhà lao số 3 nằm sâu phía trong sân của nhà đày Buôn Ma Thuột. 

Nhà đày gồm 6 nhà hay còn gọi 6 phòng hoặc 6 lao. Mỗi lao chứa hàng trăm tù nhân. Tù nhân được gọi là tù chính trị giam ở các lao 1,2,3,4 nằm sâu phía trong sân; còn tù nhân thường giam ở các lao 5,6. Về sau, các lao số 3,4 dùng để giam giữ những tù nhân mà chính quyền thực dân Pháp liệt vào phần tử nguy hiểm. Nhà giam xây dựng đến đâu thì tù nhân bị chuyển vào giam đến đấy. Tính từ năm 1930-1945, có hơn 591 người con của quê hương Nghệ Tĩnh hoạt động cách mạng bị giam vào đây. 

Thực dân Pháp đày ải các chiến sỹ cách mạng vào Buôn Mê Thuột với ý đồ để cách ly với phong trào cách mạng ở Trung Kỳ nói chung, Nghệ Tĩnh nói riêng. Giống như Côn Đảo và các nhà đày khác, nhà đày Buôn Mê thuột là nơi đày biệt xứ và giam giữ tù nhân trong những điều kiện khắc nghiệt. Không những bị giam cầm, cùm kẹp, bị đánh đập dã man, tù nhân ở Buôn Mê Thuột còn phải đi lao dịch khổ sai làm nhà tù, mở đường chiến lược, xây dựng nhà cửa, cầu cống, doanh trại cho quân đội, làm vườn, trồng cây cho bọn cầm quyền. Ngoài việc tận dụng sức lực của tù nhân vào mục đích kinh tế, chúng còn nhằm hành hạ họ cả bề thể xác lẫn tinh thần,nlamf cho tù nhân kiệt sức mà rã rời ý chí đấu tranh, từ bỏ lý tưởng cách mạng. Tuy nhiên, những âm mưu, thủ đoạn đó không đè bẹp được ý chí kiên cường, bất khuất của những người Việt Nam yêu nước. Với tinh thần của người chiến sỹ Xô Viết, các cuộc đấu tranh trong tù diễn ra thường xuyên để chống lại mọi chế độ hà khắc của của thực dân Pháp.

Trong thời kỳ đế quốc Mỹ chiếm đóng, chúng dùng nhà đày Buôn Mê Thuột làm nơi chế biến thực phẩm cho binh lính. Sau đó chúng dùng nơi đây để giam giữ tù kinh tế, trộm cắp…

Những viên gạch, ngói của nhà đày Buôn Ma Thuột không chỉ là những hiện vật ghi dấu chứng tích tội ác của thực dân Pháp mà còn cho chúng ta hiểu thêm về ý chí, nghị lực phi thường của các chiến sỹ cách mạng Nghệ Tĩnh nói riêng và hàng ngàn người con Việt Nam nói chung từ năm 1930-1945.