Mõ dùng làm hiệu lệnh tập trung nhân dân Tứ Mỹ, Hương Sơn

Trong cao trào cách mạng 1930- 1931, trống, chiêng, mõ, tù và trở thành vũ khí đấu tranh độc đáo của nhân dân Nghệ Tĩnh. Tiếng trống ở Hưng Nguyên, Đô Lương, Đức Thọ, tiếng chiêng, tù và ở Can Lộc, Kỳ Anh, tiếng mõ ở Thanh Chương, Hương Sơn.. đã đi vào lịch sử là lời hiệu triệu của Đảng kêu gọi, cổ vũ quần chúng biểu tình chống bọn ác bá, cường hào, thành lập chính quyền Xô Viết.

Tứ Mỹ nằm ở trung tâm của huyện Hương Sơn ( nay là xã Châu Sơn). Nhân dân có truyền thống cần cù lao động, kiên cường, bất khuất chống áp bức. Năm 1927- 1929, dưới sự lãnh đạo của tổ chức Tân Việt, dân làng đoàn kết buộc bọn cường hào, khoa sắc phải giảm các việc: ma chay, tế tự, biếu xén; sửa sang đường xá; không cản trở việc lập hội tương tế, tương trợ; cho tổ chức đọc sách báo, học quốc ngữ…Tháng 6 năm 1930, Chi bộ Đảng Tứ Mỹ ra đời do đồng chí Trần Bình làm Bí thư, các tổ chức Tự vệ đỏ, Nông hội đỏ, Cứu tế đỏ cũng được thành lập đã thúc đẩy phong trào cách mạng phát triển.

Được cổ vũ bởi phong trào của quần chúng 2 tỉnh Nghệ An và Hà Tĩnh, nhân dân Hương Sơn đã vùng lên đấu tranh mạnh mẽ:
1 giờ sáng ngày 19- 9-`1930, tiếng mõ đình Tứ Mỹ vang lên liên hồi thúc giục quần chúng đến địa điểm tập trung. Dưới sự lãnh đạo của các đồng chí Trần Bình, Trần Đoàn và Đinh Linh, nhân dân Tứ Mỹ cùng các xã đã phối hợp với học sinh và thầy giáo trường Tiểu học Thịnh Xá thiêu phá nhà Án sát Nguyễn Khắc Niêm.

Để chuẩn bị cho đấu tranh toàn huyện vào ngày 22- 9- 1930, mỗi đồng chí đảng viên được phân công một nhiệm vụ. Việc treo cờ ở núi Nầm và đánh mõ vào đêm 21- 9 do đồng chí Đinh Linh phụ trách. Giữa đêm nghe tiếng mõ hiệu lệnh ở đình Tứ Mỹ, mọi người tất bật chuẩn bị vũ khí và cơm nước cho ngày mai. Sáng sớm, tiếng mõ rền vang hòa nhịp với tiếng tù và, chiêng đồng trong cả huyện Hương Sơn, hàng ngàn người từ mọi hướng kéo về huyện lỵ Phố Châu biểu tình đả đảo sự đàn áp khủng bố của địch, đòi giảm sưu, hoãn thuế. Trước sức mạnh của quần chúng, tri huyện, nha lại hoảng sợ bỏ trốn. Không khí trong các thôn xóm khác hẳn, sôi nổi nhộn nhịp chưa bao giờ thấy. Hương lý, Kỳ hào lấm lét, không dám nhòm ngó việc làng, việc xóm và xin giao lại cho các Nông hội đỏ.

Nhằm dập tắt phong trào cách mạng ở Hương Sơn, mà trước hết là tại Tứ Mỹ, nơi có phong trào điển hình, thực dân Pháp chủ trương xây đồn, tăng cường lính lê dương về làng. Trong một lần đi càn, tây và lính vào Tứ Mỹ đốt nhà, các đồng chí đảng viên ra đình đánh mõ, tập trung một lực lượng lớn quần chúng đấu tranh. Tiếng mõ và trống ngũ liên nổi lên, hòa với tiếng người kêu chữa cháy náo động khắp vùng. Lửa mới cháy đã bị dập tắt ngay, nhưng nhân dân ở Đông Tràng, Đông Trung, Sơn Bình, Sơn Minh đều đổ về Tứ Mỹ. Bị quần chúng áp đảo, không đốt được nhà, bọn địch vô cùng hậm hực phải phá vòng vây rút lui.

Chiếc mõ của đình Tứ Mỹ đã gắn với 3 cuộc đấu tranh lớn của nhân dân Hương Sơn. Mõ do thợ mộc Nguyễn Nhị ( người Tứ Mỹ ) làm. Mỗi khi có việc làng xã quan trọng như điểm mục hay trộm cắp thì hào mục đánh mõ ra lệnh cho toàn dân. Sau năm 1930- 1931, mõ vẫn được để ở đình làng Tứ Mỹ. Năm 1986, UBND xã Châu Sơn đã giao cho Bảo tàng XVNT lưu giữ.