Hộp gỗ của ông Nguyễn Xuân Bách

Ông Nguyễn Xuân Bách sinh ra trong một gia đình nghèo nhưng có truyền thống yêu nước ở xã Diễn Kim, huyện Diễn Châu, tỉnh Nghệ An. Là người sớm giác ngộ cách mạng, lại có ý chí kiên cường, khi đến tuổi trưởng thành thì tiếng bom Sa Diện của Phạm Hồng Thái dội về càng thôi thúc ông tìm cách ra nước ngoài hoạt động cứu nước.

Năm 1926, ông xuất dương sang Quảng Châu-Trung Quốc. Tại đây, ông dự lớp huấn luyện chính trị ở trường Hoàng Phố. Cuối năm 1926, ông được giao nhiệm vụ trở về nước làm công tác tuyên truyền. Khi đi qua biên giới Việt – Trung, bọn địch kiểm tra rất gắt gao. Để che mắt địch, anh em trong đoàn lúc đó có 5 người đã tổ chức một đám ma giả. Họ đã mua một cỗ quan tài gỗ, Ông Nguyễn Xuân Bách được bố trí giả vờ chết nằm trong quan tài, gối đầu lên hộp gỗ có phủ tấm vải đỏ để các bạn của mình khiêng đi chôn trong một đêm tối ở biên giới (lúc đó trong hộp đựng rất nhiều tài liệu quan trọng từ Trường Hoàng Phố gửi về nước). Nhờ sự mưu trí và sáng tạo đó, tài liệu được đưa về nước rất an toàn.

Năm 1929, ông Nguyễn Xuân Bách được đồng chí Võ Mai (lãnh đạo của Xứ uỷ Trung Kỳ) giới thiệu và kết nạp vào tổ chức Hội Thanh Niên Nghệ An.

Tháng 5/1930, ông kết nạp vào Chi bộ Kim Luỹ và được bầu làm Bí thư Chi bộ.
Trong thời gian ở quê nhà, ông đã chọn nghề nuôi tằm để dễ hoạt động vì nghề này đòi hỏi phải đi lại nhiều. Chuẩn bị cho cuộc biểu tình ngày 5/9/1930, tại nhà ông đã diễn ra cuộc họp gồm các đồng chí: Chu Trang (Đặc phái viên Tỉnh uỷ), Nguyễn Đức Biểu (Bí thư Phủ uỷ Diễn Châu). Trong cuộc họp đó mọi người đã cải trang là những khách mua tơ đến học hỏi kinh nghiệm nuôi tằm, nhưng thực chất là triển khai kế hoạch biểu tình. Truyền đơn, tài liệu của Đảng ông cất vào trong hộp, bên trên rải tơ và bỏ vào giàn tằm để che mắt bọn mật thám.

Ngày 5/9/1930, ông chỉ huy cuộc biểu tình ở khu vực tổng Vạn Phần và tổng Hoàng Trường do huyện uỷ Đảng bộ Diễn Châu tổ chức.

Ngày 7/11/1930, ông tham gia cuộc biểu tình toàn huyện Diễn Châu kỷ niệm ngày cách mạng Tháng Mười Nga. Sau cuộc biểu tình này, ông bị địch bắt và đày đi nhà lao Buôn Ma Thuột. Năm 1932, ông hy sinh tại nhà lao Buôn Ma Thuột. Chiếc hộp là vật kỷ niệm đã gắn bó trong suốt cuộc đời hoạt động cách mạng của ông.
Hiện vật này được trưng bày tại phòng số 3 của Bảo tàng. Đây là một trong những hiện vật góp phần làm phong phú thêm bộ sưu tập hiện vật cất giấu tài liệu của Đảng tại Bảo tàng Xô viết Nghệ Tĩnh.