Hiện vật của gia đình ông Nguyễn Văn Lương ở Nam Thượng, Nam Đàn, Nghệ An

Ông Nguyễn Văn Lương sinh ra tại thôn Chi Cơ (có tên nôm gọi là Kẻ Kia thuộc xã Vũ Nguyên (nay là xã Nam Thượng, Nam Đàn).

Xóm Kẻ Kia xưa kia là một xóm nghèo, cây cối rậm rạp như rừng, giao thông đi lại khó khăn. Ba bề núi, một bề sông bao bọc như một hòn đảo, đường vào xóm là một bến đò vắng vẻ, lại là khúc quanh của con sông Lam hẹp có vực sâu đá ngầm. Qua nhiều triều đại và nhiều cuộc cải cách hành chính, trước cách mạng tháng Tám xóm được đổi tên là Chi Cơ, làng bên kia sông là Khả Lạm và xóm trên là Võ Nguyên. Tuy là một xóm nhỏ nhưng tinh thần chống giặc ngoại xâm rất cao. Khi phong trào Văn thân nổi lên, các phụ lão xóm Kẻ Kia đã cùng dân các xã xung quanh tổ chức chống Pháp dưới sự lãnh đạo của ông Cai Uynh - Nguyễn Trọng Phổ - tức Nguyễn Viết Lộc (chi tổ họ Nguyễn).

Ông Nguyễn Văn Lương là con cháu của dòng họ Nguyễn Viết. Ông sinh năm 1888 - là anh trai cả trong một gia đình có 6 anh em trai, 3 gái. Được sinh ra trong một gia đình khá giả (bố ông là lý trưởng của làng nhưng là lý trưởng yêu nước, không làm hại nhân dân) và được nuôi dưỡng trong một gia đình gia giáo, nề nếp, được ăn học đến nơi đến chốn, được học chữ Nho, chữ Pháp (có bằng Diplom và bằng prime...) nên anh em ông sớm được tiếp thụ những tư tưởng tiến bộ, sớm có tinh thần yêu nước. Cả 4 anh em trai đều tham gia hoạt động cách mạng trong phong trào của địa phương. Ông Nguyễn Văn Lương và em trai kế là ông Nguyễn Văn Chương tham gia trong phong trào cách mạng 1930-1931. Hai em trai út là ông Nguyễn Viết Hóa và ông Nguyễn Thanh Lam tham gia trong tổ chức đoàn thanh niên Phan Anh; ông Nguyễn Viết Hóa làm chủ tịch hội Phan Anh nhưng thực chất là tổ chức Thanh niên Việt Minh thường xuyên tổ chức các buổi họp đoàn nói chuyện cộng sản và tuyên truyền tinh thần yêu nước cho nhân dân; còn ông Nguyễn Thanh Lam (em út) được bầu vào Ban chấp hành thanh niên cứu quốc huyện Nam Đàn và làm Bí thư chi bộ xã.

Từ năm 1927-1929, hai tổ chức Thanh Niên và Tân Việt ở Nam Đàn đã tích cực hoạt động, mở Trại Cày ở Đại Huệ và mở hiệu buôn ở Sa Nam, tập hợp lực lượng trong huyện, truyền bà chủ nghĩa Mác - Lê Nin và đường lối cách mạng đã khơi dậy truyền thống đấu tranh và tinh thần vươn tới tự do của nhân dân Nam Đàn.

Chịu ảnh hưởng của các tổ chức trên và sự phát triển mạnh mẽ của phong trào cách mạng ở huyện, là một thanh niên tiến bộ sau khi dạy học ở Phuống và Rộ (Thanh Chương), trở về địa phương, ông Lương đã tích cực tham gia vào các tổ chức và phong trào cách mạng ở quê nhà.

Năm 1930-1931 phong trào cách mạng nổi lên, được sự lãnh đạo của Huyện ủy Nam Đàn, ba xã đã lập thành một liên chi bộ, ông Nguyễn Văn Lương (Hương Lương) được bầu làm bí thư chi bộ đảng Chi - Khả - Võ thuộc tổng ủy Xuân Liễu. Các đồng chí Nguyễn Văn Mai và Nguyễn Văn Đợi, Phạm Chí Thanh, Nghĩa Hành, các đồng chí khác là Trần Chương, Trần Trình (ở Khả Lam), đồng chí Nhiệm, đồng chí Hoàn.... là chi ủy viên. Dưới sự lãnh đạo của Tổng ủy và Huyện ủy, nhân dân Nam Thượng đã hòa mình vào các phong trào chung của huyện.

Phát huy vai trò của mình ông Lương cùng với các đảng viên trong chi bộ đã phát động nhân dân tổ chức nhiều cuộc biểu tình rầm rộ.

Nhiều cuộc họp của chi bộ đã diễn ra ở nhà thờ chi họ Nguyễn Viết (trong vườn nhà ông Nguyễn Văn Lương) vì phía sau lưng nhà thờ là một dãy rừng cây um tùm, tiếp đó là con sông Lam. Hễ có động tĩnh gì sẽ báo động kịp, các cán bộ đảng viên sẽ rút ra sau rừng và khi cần thiết thì có đò ngang để vượt sang xã Văn Giai. Tại đây tổ ấn loát đã tổ chức in truyền đơn, tài liệu. Em trai ông Lương là ông Nguyễn Văn Chương là người phụ trách việc viết truyền đơn và in ấn. Không chỉ vậy tại nhà thờ họ này còn thường xuyên tổ chức các cuộc họp đoàn thể và nhiều lớp bình dân học vụ. Lính đồn Pháp đánh hơi được những hoạt động của anh em ông về vây ráp theo dõi nhà nhưng không có chứng cứ gì nên đành chịu. Chiếc tráp gỗ này là vật dụng mà ông đã dùng để cất dấu tài liệu, truyền đơn của tổ ấn loát sau khi in. Còn bát đĩa, ấm chén này đã được sử dụng trong những bữa cơm hàng ngày khi chi bộ tổ chức các cuộc họp tại nhà.

Trong cuộc biểu tình toàn huyện ngày 30/8/1930, hai anh em ông Lương và ông Chương là những người dẫn đầu đoàn biểu tình của xã cùng với nhân dân các tổng trong huyện kéo về huyện đường đưa yêu sách. Trước ngày biểu tình ông Lương đã cùng các đảng viên trong chi bộ đã chỉ đạo, vận động quần chúng nhân dân trong xã tích cực tham gia vào cuộc biểu tình để tăng thêm sức mạnh.

Phong trào bị địch khủng bố, ông Nguyễn Văn Lương bị bắt giam ở huyện Nam Đàn, sau đó bị bọn chúng treo lên bắn ở ba cây da ( thuộc xã Nam Thái) vào ngày 13 tháng 4 năm 1931. Gia đình cho lượm xác nhập quan khiêng qua núi đưa về mai táng ở Bãi Chài (nay phần mộ của ông được đưa về Nghĩa trang huyện Nam Đàn và được nhà nước truy tặng Danh hiệu Liệt sỹ có công với nước). Còn ông Nguyễn Văn Chương bị quản thúc lên Anh Sơn một thời gian nhưng sau không có chứng cứ gì bọn địch phải thả ông ra. Về nhà ông Chương tiếp tục công việc dạy học.

Sau cách mạng tháng Tám, nhà thờ họ Nguyễn Viết cũng được sử dụng làm nơi họp thường kỳ của chi bộ Đảng và làm trụ sở của đội tự vệ xã.

Với những ý nghĩa lịch sử đó, những hiện vật này đang được cháu gọi ông Lương bằng bác (là con trai của ông Nguyễn Văn Chương) cất giữ, nay gia đình xin giao cho lại cho bảo tàng để làm tư liệu lịch sử.

Nguyễn Thị Kim Chi - Bảo tàng XVNT