Đế đèn, bát - đĩa của gia đình ông Nguyễn Thức Kham

Ông Nguyễn Thức Kham sinh năm 1908 tại làng Đông Chữ, tổng Thượng Xá huyện Nghi Lộc trong một dòng họ có truyền thống khoa bảng và yêu nước. Dòng họ Nguyễn Thức là một dòng họ lớn có nhiều người đỗ đạt, tiêu biểu là cụ Nguyễn Thức Tự là một nhà giáo nổi tiếng có nhiều học trò xuất sắc như Phan Bội Châu, Nguyễn Sinh Sắc….

Được sinh trưởng trong một cái nôi khoa cử từ nhỏ Nguyễn Thức Kham sớm được học hành và tiếp thụ tinh thần yêu nước của cha ông, dòng họ. Ông đã sớm tham gia vào các tổ chức cách mạng tại địa phương.

Năm 1928 ông tham gia vào tổ chức Tân Việt của các làng Đông Chử, Kỳ Trân do đồng chí Nguyễn Thị Xân, Nguyễn Thị Thiu, Hoàng Ngạn phụ trách. Ông và em trai là Nguyễn Thức Huy đã tham gia hoạt động tích cực như tổ chức các lớp học chữ quốc ngữ để dạy chữ và tuyên truyền, giác ngộ đường lối cách mạng cho nhân dân.

Năm 1929 ông đã cùng em trai Nguyễn Thức Huy tổ chức được 5 lớp học chữ quốc ngữ với số lượng 82 người tham gia. Qua các buổi học chữ, ông đã tuyên truyền chủ trương của Tân Việt Đảng qua đọc báo “Tiếng dân”, báo “Việt Nam hồn”….

Cuối năm 1929 ông trở thành đảng viên chi bộ Đông Dương cộng sản Đảng huyện Nghi Lộc.

Nhà của ông trở thành nơi dạy và học chữ quốc ngữ cho nhân dân trong vùng. Đồng thời là cơ sở liên lạc, là nơi hội họp, bàn bạc công việc của tổ chức Đảng. Các đồng chí cán bộ của Tỉnh, huyện khi về gây dựng cơ sở cách mạng và bắt mối liên lạc đều về ăn nghỉ tại gia đình ông. Những vật dụng bát đĩa này được sử dụng để phục vụ trong các bữa cơm cho các đồng chí được gia đình lưu giữ lại và cất giữ trang trọng trên bàn thờ gia tiên. Đế đèn này là kỷ vật gắn bó với cuộc đời hoạt động dạy học và làm cách mạng của ông.

Sau khi Đảng cộng sản Việt Nam ra đời, chi bộ Kỳ Trân và Đông Chử được thành lập vào tháng 4/1930, anh em ông Nguyễn Thức Kham và Nguyễn Thức Huy là một trong 7 đảng viên đầu tiên của chi bộ ghép Kỳ Trân - Đông chử. Với tinh thần hoạt động hăng say, nhiệt tình của mình ông đã trở thành cán bộ nòng cốt của Huyện bộ Nghi Lộc.

Với vai trò đó ông đã kịp thời triển khai những chủ trương, đường lối đấu tranh của Huyện về tận làng xã. Ông đã cùng với các đồng chí đảng viên trong chi bộ vận động, tuyên truyền, lôi kéo nhân dân trong làng, trong xã tham gia vào các cuộc đấu tranh, biểu tình.

Ngày 1/5/1930 dưới sự lãnh đạo của Huyện ủy, ông cùng Đảng viên trong chi bộ lãnh đạo nhân dân làng Kỳ Trân, Đông Chữ tham gia cùng các làng trong huyện biểu tình, tập trung tại làng Lộc Đa (Hưng Lộc) để nghe diễn thuyết kỷ niệm ngày Quốc tế lao động, sau đó tiến về nhà máy xe lửa Trường Thi cùng công nhân phối hợp đấu tranh.

Ngày 25/6/1930, thực hiện chủ trương của huyện lãnh đạo các tiểu tổ Nông hội đỏ vận động nhân dân Kỳ Trân, Đông Chữ cùng với nhân dân các làng, xã trong tổng Thượng Xá tập trung tại cồn Mả Nường (Nghi Trường) dự mit tinh hưởng ứng các cuộc biểu tình của nông dân Sa Đéc, Tiền Hải.

Ngày 2/7/1930 tổ chức biểu tình phản đối đế quốc khủng bố quần chúng biểu tình……

Ngày 29/9/1930 tham gia vào đoàn biểu tình hơn 3000 người kéo đến chợ Sơn phản đối đế quốc Pháp tàn sát quần chúng biểu tình và trấn áp bọn hào lý chống phá cách mạng.

Ông bị địch bắt và kết án 3 năm tù và 2 năm quản thúc theo bản án số 44 ngày 9-1-1932 của toà án Nam triều tỉnh Nghệ An. Được tha nhân dịp tết năm 1933.

Ra tù trở về nhà ông tiếp tục bắt mối liên lạc và hoạt động tích cực trong phong trào cách mạng tại địa phương. Với tinh thần hăng hái, nhiệt tình ông lại bị địch bắt lần thứ 2 và bị kết án 3 năm tù giam tại đồn Rạng.

Năm 1938 ông ra tù, trở về nhà ông lại tiếp tục dạy học cho nhân dân trong vùng. Năm 1945 ông tham gia mặt trận Việt Minh, lãnh đạo phong trào đấu tranh cướp chính quyền tại quê hương.

Đến năm 1946 ông mất do bị bệnh, hậu quả của thời gian trong tù bị tra tấn, đánh đập dã man.

Những kỷ vật này được gia đình lưu giữ từ đó cho đến nay. Nay các cán bộ bảo tàng XVNT về sưu tầm gia đình giao lại cho Bảo tàng để trưng bày phát huy giáo dục truyền thống cách mạng 1930-1931 của nhân dân Nghệ Tĩnh.

Nguyễn Thị Kim Chi - Bảo tàng XVNT