Thứ hai - 21/08/2017  
NỘI DUNG
Giới thiệu
Tin tức - Sự kiện
Hệ thống trưng bày
Hệ thống di tích
   Di tích tỉnh Nghệ An
   Di tích tỉnh Hà Tĩnh
Nghiên cứu khoa học
Hoạt động nghiệp vụ khác
Hồ sơ chiến sỹ cách mạng
Nhân vật Xô Viết Nghệ Tĩnh
Thư viện, hồ sơ hiện vật
Cảm tưởng và trao đổi
Liên kết Website
Thủ tướng Phạm Văn Đồng thăm Bảo tàng Xô Viết Nghệ Tĩnh năm 1964
Đài tưởng niệm các Chiến sỹ Xô Viết đã hy sinh trong cuộc đấu tranh ngày 7-11-1930 tại ngã ba Nghèn, Can Lộc, Hà Tĩnh
Đài tưởng niệm các chiến sỹ yêu nước và cách mạng bị giam cầm tại nhà lao Vinh
THÔNG TIN WEBSITE
Lượt truy cập : 3295561
Hôm nay : 116
Di tích tỉnh Hà Tĩnh
Đền Thánh Mẫu
BTXV: 15:09-22/09/2011

Đền Thánh Mẫu (hay đền Đức Mẹ) do nhân dân xây dựng để thờ công chúa Liễu Hạnh, một nhân vật lịch sử được thần thánh hóa và thờ phụng theo tín ngưỡng dân gian của người Việt.

Đền Thánh Mẫu từ khi xây dựng đến nay không thay đổi vị trí nhưng địa danh có sự thay đổi qua các thời kỳ.

Thời Hậu Lê, di tích thuộc thôn Yên Thông, xã Tiên Bào, tổng Phan Xá, huyện Nghi Xuân, phủ Đức Quang. Năm Nhâm Thìn (đời Minh Mạng), di tích thuộc thôn Yên Thông, xã Tiên Bào, huyện Nghi Xuân, phủ Đức Thọ, Hà Tĩnh. Năm 1945, xã Tiên Bào đổi thành Xuân Yên. Sau Cách mạng tháng 8, xã Xuân Yên nhập với xã Tiên Điền thành xã Tiên Yên. Năm 1949, Tiên Yên cùng với xã Giang Nam thành lập xã Tiên Yên Giang. Năm 1954, Tiên Yên Giang chia thành 3 xã: Xuân Tiên (nay là Tiên Điền), Xuân Giang và Xuân Yên. Hiện nay, đền Thánh Mẫu thuộc thôn Yên Thông, xã Xuân Yên, huyện Nghi Xuân, tỉnh Hà Tĩnh.

Từ trung tâm thành phố Hà Tĩnh, du khách theo quốc lộ 1A về phía Bắc 45 km, đến Nam cầu Bến Thủy rẽ phải theo tỉnh lộ 8B khoảng 6km, đến khu di tích Đại thi hào Nguyễn Du (xã Tiên Điền, huyện Nghi Xuân). Từ đây, du khách theo đường liên xã Tiên Điền- Xuân Yên- Xuân Thành khoảng 4 km là đến đền Thánh Mẫu. Di tích nằm trong khu dân cư sát lề đường liên thôn, cách trụ sở UBND xã Xuân Yên 400m về phía Tây Bắc, cách bãi tắm Xuân Thành khoảng 700m về phía Đông.

Đền Thánh Mẫu là nơi thờ công chúa Liễu Hạnh.
Liễu Hạnh là con gái Lê Thái Công quê ở Thanh Hóa đến ngụ cư quê vợ làng An Thái, xã Vân Cát, huyện Thiên Bản (nay là huyện Vụ Bản, Nam Định). Năm 40 tuổi ông bà sinh được một con trai, sau lại sinh được cô con gái đúng tuổi “Thiên đế Giáng sinh” nên đặt tên là Gíáng Tiên.

Truyện Nữ thần ở Vân Cát của nữ sỹ Đoàn Thị Điểm kể rằng: Liễu Hạnh là Đệ Nhị Tiên chủ Quỳnh Nương do lỡ tay làm rơi chén ngọc mẻ mất một góc, bị Ngọc Hoàng Thượng đế đày xuống trần gian 3 năm và hóa thân thành Giáng Tiên con gái Lê Thái Công. Giáng Tiên là một công chúa xinh đẹp, tài giỏi, tinh thông thơ phú. Cạnh nhà Thái Công có Đào Lang là con nuôi của Trần Công thuộc dòng dõi nhà Trần về quê mẹ ngụ cư ở đây. Hai ông đồng hương thấy tình thân của hai người con bèn bằng lòng gả cho nhau. Đôi vợ chồng trẻ sinh được một người con trai và một người con gái. Ba năm sau hết hạn đày hạ giới, ngày 3 /3 (Âm lịch), Quỳnh Nương về chầu Trời khi đó mới 21 tuổi.

Về Thiên cung nàng luôn sầu não vì duyên trần chưa dứt, thương nhớ cha mẹ, chồng con nên Quỳnh Nương nài xin Ngọc Hoàng Thượng đế được trở lại trần gian. Ngọc Hoàng bằng lòng và phong cho nàng là Công chúa Liễu Hạnh. Vì là thần tiên nên nàng chỉ được thăm cha mẹ và chồng con chứ không thể được sống như người trần gian. Công chúa Liễu Hạnh đi mây về gió, biến hóa khôn lường, luôn giúp đỡ dân lành, trừng trị kẻ ác. Khi chồng và cha mẹ đã mất, con cái khôn lớn, trong lòng không vương vấn gì nữa, Tiên chúa chu du thiên hạ, tìm nơi danh thắng hữu tình thả hồn. Sau lần thứ hai trở về cõi trần đầu sinh, Công chúa Liễu Hạnh lại phải về Thiên cung. Nhớ đến duyên ước ba sinh, Tiên chúa tâu với Thượng đế rằng: “Xin được giáng xuống cõi trần lần nữa để thỏa nguyện sinh hóa vô thường, ngao du tùy thích”. Thượng đế chuẩn cho lời tâu ấy và Tiên chúa cùng tỳ nữ Quế và Thị lại xuống vùng phố Cát (Thanh Hóa). Với sự hiển linh thần diệu của Thánh mẫu Liễu Hạnh nhân dân nhiều nơi lập đền thờ phụng và tôn vinh là “Mẫu nghi thiên hạ”.

Mẫu Liễu Hạnh là vị Thánh Mẫu trong tâm thức và tín ngưỡng của người Việt, là một nữ thần trong hệ thống trong hệ thống Tứ bất tử của thần linh Việt Nam. Tục thờ Mẫu đã trở thành một tín ngưỡng dân gian không thể thiếu của các cộng đồng dân cư ở nước ta.

Đền Thánh Mẫu là di tích gắn liền với những hoạt động của Đảng bộ và nhân dân Nghi Xuân trong phong trào Xô Viết Nghệ Tĩnh 1930-1931.

Dưới ách thống trị của thực dân Pháp, nhân dân Nghi Xuân đã tham gia tích cực các phong trào: Cần Vương, chống thuế, đòi thả nhà yêu nước Phan Bội Châu, truy điệu cụ Phan Chu Trinh và kiện bọn hào lý nhũng lạm của công…Truyền thống yêu nước ấy cùng với nỗi khổ cực là những điều kiện trực tiếp làm cho quần chúng Nghi Xuân sớm giác ngộ Cách mạng. Tháng 7 năm 1927, tổ chức Tân Việt với bí danh là Đại tổ Thìn ra đời do đồng chí Ngô Hữu Yên làm Tổ trưởng. Tân Việt đã có ảnh hưởng nhiều trong quần chúng, một số xã tổ chức phường làm ruộng, phường lợp nhà, phường hôn hiếu, hội tập phúc nhằm đoàn kết giúp đỡ nhau trong sản xuất và qua đó các đồng chí tuyên truyền cách mạng, kết nạp đảng viên.

Tháng 3/1930, Đảng bộ Lâm thời Hà Tĩnh thành lập. Đồng chí Trần Hữu Thiều (Bí thư) ra Nghi Xuân, mở cuộc hội nghị tại làng Phú Lạp (Xuân Hoa) gồm có các đồng chí: Ngô Hữu Yên, Hồ Văn Ninh, Phan Viết Chiểu, Trần Mạnh Táo, Nguyễn Thị Kim (Nghệ An). Hội nghị thành lập Ban tổ chức có ba người: Hồ Hữu Yên, Hồ Văn Ninh, Trần Mạnh Táo, do đồng chí Hồ Hữu Yên làm Trưởng ban. Đồng chí Trần Hữu Thiều đã thay mặt Tỉnh ủy Hà Tĩnh lần lượt công nhận một số đảng viên Tân việt được lựa chọn trước vào Đảng Cộng sản.

Thực hiện chủ trương của Tỉnh ủy, sáng ngày 1/5/1930, cờ đỏ búa liềm hiên ngang bay trên đỉnh núi Cơm, trên nóc nhà thờ trước cửa huyện, truyền đơn trắng xóa khắp các ngả đường ngõ xóm. Nhân dân phấn khởi truyền tay nhau, bàn tán xôn xao về nội dung các khẩu hiệu: 
                                 "  Đả đảo đế quốc Pháp
                                   Đánh đổ tư bản, địa chủ cường hào
                                   Chống sưu cao thuế nawmgj, chống bóc lột
                                   Đả đảo vua quan Nam Triều
                                   Ngày làm 8 giờ
                                   Không được đánh đập công nhân, ngược đãi nông dân. "

Tháng 6-1930, Huyện ủy Lâm thời Nghi Xuân được thành lập đã đáp ứng yêu cầu cấp bách của phong trào cách mạng đang dâng lên khắp các địa phương. Sau thời gian ngắn, Chi bộ Đảng và các tổ chức quần chúng lần lượt ra đời ở các xã, mở ra thời kỳ đấu tranh mạnh mẽ của nhân dân Nghi Xuân dưới sự lãnh đạo của Đảng.

Nhân kỷ niệm ngày Quốc tế chống chiến tranh đế quốc 1/8/1930, hàng trăm nông dân tổng Phan Xá, Cổ Đạm, Xuân Viên, Tam Xuân tập trung mít tinh tại Bãi Rộng (Xuân Hoa) rồi chia nhau về các xã tuần hành thị uy.

Tháng 10/1930, diễn ra Đại hội Đảng bộ huyện Nghi Xuân. Đồng chí Phan Viết Chiểu được bầu làm Bí thư.

Ngày 24/12/1930, Huyện ủy tổ chức cuộc tuần hành thị uy liên tổng, từ Cổ Đạm sang Phan Xá trừng trị tên phó tổng Phạm Sỹ Độ, hương kiểm Trần Năm về tội làm tay sai, khiến bọn hào lý gian ác các nơi khác vô cùng run sợ.

Trong khi thực dân Pháp tiến hành đàn áp các huyện, phong trào Nghi Xuân không bị giảm sút mà lại phát triển. Tiêu biểu nhất là cuộc đấu tranh của hơn 2000 người ngày 1/5/1931, hơn 1000 người ngày 3/5/1931. Mít tinh, biểu tình của quần chúng diễn ra liên tiếp trong 2 tháng 5 và 6 đã làm tê liệt bộ máy hào lý ở một số xã như: Xuân Viên, Tiên Bào, Tiên Điền, Động Gián, Phan Xá, Tiên Cầu, Tả Ao, Uy Viễn, Văn Hải, Phú Lạp, Cổ Đạm, Hội Thống…Chi bộ các nơi đó lãnh đạo nhân dân bắt lý trưởng phải trả lại tiền phù thu lạm bổ và ruộng công điền, tổ chức đắp đập, khai mương, làm cầu cống, mở lớp học chữ Quốc ngữ, thực hiện việc cưới hỏi, tang lễ theo đời sống mới, tự vệ tích cực luyện tập giữ gìn trật tự thôn xóm, trừng trị bọn phản cách mạng…Trong toàn huyện lúc này có 71 đảng viên, 1035 hội viên Nông hội đỏ và 135 đội viên Tự vệ đỏ.

Trong những ngày tháng sục sôi cách mạng đó, đền Thánh Mẫu là nơi bí mật để hội họp và cất dấu tài liệu, là địa điểm tập trung nhân dân Tiên Bào đi biểu tình.

Đầu tháng 7/1931, địch tăng cường tập trung lực lượng đàn áp phong trào cách mạng Nghi Xuân. Nhiều cơ sở Đảng bị phá vỡ, các đảng viên lần lượt sa vào tay giặc. Cơ quan Huyện ủy phải chuyển từ Xuân Viên về thôn Yên Thông, xã Tiên Bào (Xuân Yên). Đền Thánh Mẫu có vị trí thuận lợi, xung quanh cây cối rậm rạp rất lín đáo nên được chọn đặt trạm liên lạc, nơi hội họp, in ấn, tiếp đón cán bộ, phân phát tài liệu truyền đơn. Gốc cây thị trong vườn nhà bà Phan Thị Dư (cạnh đền) là nơi cất dấu tài liệu. Không được bao lâu, cơ sở ở Tiên Bào cũng bị lộ. Cuối tháng 7/1931, tên bang tá Dần cùng với lính đồn Khai Mông bất ngờ bao vây, tấn công cơ quan Huyện ủy. Đồng chí Lê Duy Đại, Bí thư Huyện ủy bị bắn chết; các đồng chí Huyện ủy viên: Trần Hoành bị thương gãy chân, Trần Thủ Bút và Trần kính…bị bắt.

Nhân dân Tiên Bào bị địch khủng bố dữ dội. Chúng sai lính thúc hào lý, buộc dân chặt tre rào làng, lập điếm canh để ngày đêm kiểm soát người lạ mặt. Ban chấp hành Huyện ủy Nghi Xuân chỉ còn đồng chí Đinh Long. Trong hoàn cảnh muôn vàn khó khăn, đồng chí Đinh Long vẫn kiên trì bám dân để kịp thời chỉ đạo phong trào chống địch khủng bố trắng trong toàn huyện.

Trải qua hơn 80 năm, đền Thánh Mẫu vẫn còn đó như một minh chứng hùng hồn về tinh thần đấu tranh anh dũng của nhân dân Nghi Xuân trong phong trào Xô Viết Nghệ Tĩnh.

Đền Thánh Mẫu có lẽ được xây dựng từ những thế kỷ trước khi tục thờ Mẫu thịnh hành ở các tỉnh phía Bắc. Đền nằm trong khu dân cư thôn Yên Thông, các hộ đều có vườn rộng, cây cối rậm rạp tạo cho cảnh quan của đền thêm thâm nghiêm tĩnh mịch. Đền có diện tích 517 m2, gồm các công trình chính như: cổng, sân, Tắc môn, Bái đường và Hậu cung được xây dựng khá vững chắc.

Cổng đền xây gạch kiểu 2 tầng, mái lợp ngói vảy, giữa 2 tầng mái đắp chữ “Đền Thánh Mẫu”, bờ nóc đắp hình lưỡng long chầu nguyệt, các góc mái đắp đầu đao cong vút. Hai trụ cổng xây hình vuông, cạnh 0,60m, cổng rộng 2m9, cao 3m1, tính đến đỉnh mái cao 4m55, hai cánh cổng bằng sắt hộp đảm bảo tính bền vững và mỹ thuật.

Qua khoảng sân rộng 11m, dài 15m là mặt tiền đền thờ. Hai bên cửa vào khu đền đắp hai con ngựa dáng đứng chầu, tả thực. Mỗi con dài 1m8, cao 1m6 quay đầu vào cửa chính. Qua cửa là lò hỏa hương và Tắc môn. Tắc môn xây hình chữ nhật dài 2,30m, cao 1m6, đế dài 2m4, rộng 0,45m, cao 0,35m, mặt trước Tắc môn vẽ hình rồng lượn và đôi câu đối:
                    "Xuân hạ thu đông thiên nhật nguyệt
                    Đông Tây Nam Bắc tứ phương thành "

Lò hóa hương xây kiểu hai tầng, hình vuông; ô phía dưới làm nơi hóa hương vàng, hình vuông mỗi cạnh 1m2, cao 1m2; ô phía trên vuông 1m15, cao 0,75m, có đặt bàn thờ nhỏ; 4 mái lợp ngói vảy, bờ nóc đắp rồng chầu, đầu đao uốn cong.

Công trình kiến trúc đền Thánh Mẫu được bố trí theo chiều dọc gồm hai tòa nối liền và liên thông với nhau, phía ngoài là nhà Bái đường, phía trong là Hậu cung.

Sân Bái đường rộng 6m, dài 8m láng vữa xi măng. Bên phải và bên trái trước mặt Bái đường đắp hai tượng hộ pháp đối diện nhau đứng nghiêm nghị, dữ tợn trong hộp tường có mái rộng 1m1, cao 2m7.

Nhà Bái đường có chiều dài 5m5, rộng 5m, xây gạch, đổ bê tông trụ, mái đổ bê tông lợp ngói vảy, các góc mái đắp đầu đao hình rồng chầu lên đỉnh mái. Nền nhà lát gạch men màu nâu (0,30m x 0,30m). Kết cấu vì kèo giống bộ khung nhà gỗ nhưng không bố trí cột chống mà đổ bê tông. Các cấu kiện xà ngang, xà dọc liên kết với nhau nối với các trụ bê tông cốt thép liền kề trong hệ thống tường gạch dày 0,22m, tạo nên sự vững chắc lâu dài của ngôi nhà. Nhà có ba cửa, cánh cửa làm bằng gỗ lim kiểu thượng song hạ bản. Hai cửa bên mỗi cửa rộng 0,65m, cao 2m; cửa giữa rộng 1m3, cao 2m.

Gian giữa Bái đường xây bàn thờ ốp gạch men trắng, kích thước dài 1m8, rộng 1m25, cao 1m25 là bàn thờ các chiến sỹ cách mạng của Đảng bộ huyện Nghi Xuân, hy sinh trong cao trào Xô Viết Nghệ Tĩnh 1930-1931. Trên bàn thờ đặt lư hương bằng đất nung cổ, mâm cổ bồng, bình hoa, bộ chân đèn và đỉnh đồng. Hai bên bàn thờ khắc đôi câu đối bằng chữ Hán:
Phiên âm:               "Pháp diệu càn khôn đồng tự cửu
                                    Đức lưu vụ miếu hợp quần sinh "
Tạm dịch:               "Pháp diệu tôn thờ trường tồn vững bền cùng trời đất 
                                     Đức độ lưu ở đền miếu dài lâu với chúng sinh "

Ở phía trên bàn thờ treo bức đại tự: “Thánh cung vạn tuế”. Tường sau Bái đường xây liền với Hậu cung liên thông bằng hai cửa bên, mỗi cửa rộng 0,65m, cao 1m8. Lối lên Hậu cung ở hai cửa này treo đôi câu đối chữ Hán bằng gỗ cổ.

Phiên âm:                 "Quốc sắc cung tần thiên hạ hữu
                                      Anh linh thần nữ thế gian vô "
Tạm dịch:                 "Cung tần quốc sắc thiên hạ còn nhiều
                                     Thần nữ anh linh thế gian hiếm có"

Hậu cung rộng khoảng 18m2 (5m x 3m5), tường xây bằng gạch theo trụ bê tông, mái đổ bê tông lợp ngói vảy, nền lát gạch men màu nâu (30cm x 30cm). Hậu cung có hai gian: Gian ngoài xây bàn thờ bằng gạch, ốp gạch men trắng, kích thước dài 2m, rộng 1m75, cao 0,95m. Đây là nơi thờ Tam tòa Thánh Mẫu. Trên bàn thờ đặt mâm cổ bồng, lư hương, đèn nến, tượng Thánh Mẫu và tượng Thần Nữ đặt trong hộp kính. Gian trong lập bàn thờ Quan Âm Phật, theo hệ thống thờ: Phật, Tiên, Thánh chúa ở tòa Hậu cung. Tượng Phật Quan Âm đặt trong khảm thờ bằng kính, kích thước 0,50m x 0,50m, cao 0,70m, hai bên đặt đôi hạc chầu, bộ đao kiếm thờ, biển gỗ và hai tranh khắc gỗ hình tượng Mẫu Liễu Hạnh. Trước ban thờ đặt lư hương sứ, ống hương, chân đèn. Phía trên cao ban thờ khắc vào tường 3 chữ Hán: Đại Động Điện, hai bên khắc đôi câu đối:
                             "Bảo tọa huy hoàng thùy hậu tự
                            Từ bi chẩn tế hựu duyên nhân "
Nghĩa là:           Vật quý huy hoàng để lại cho đời sau
                           (Phật) Ban phát lòng từ bi để mọi người noi theo.

Hiện nay trong đền còn lưu giữ nhiều hiện vật cổ có giá trị như: câu đối gỗ, tranh gỗ, bản khắc bằng gỗ, lư hương bằng gốm, kiếm, đao bằng gỗ…

Các công trình kiến trúc chính cùng công trình phụ trợ của đền Thánh Mẫu tuy không to lớn đồ sộ, nhưng tất cả đều bố trí cân đối, hợp lý thể hiện sự chuẩn mực và tôn nghiêm của một công trình tín ngưỡng tâm linh. Trong những năm 1930-1931, đền Thánh Mẫu là địa điểm liên lạc, cơ sở hoạt động bí mật của Đảng bộ Nghi Xuân. Với những giá trị đó, đền Thánh Mẫu được công nhận là Di tích Lịch sử Văn hóa cấp Tỉnh năm 2010.


»  Nhà lao Hà Tĩnh (04/04/2012)
»  Di tích xóm Chùa (21/11/2011)
»  Khu di tích lịch sử cách mạng Roộc Cồn (09/09/2011)
»  Đình làng Tứ Mỹ (27/11/2009)
»  Đền Đô Đài (03/08/2009)
»  Miếu Biên Sơn (15/07/2009)
»  Đình Đỉnh Lữ (13/07/2009)
»  Chùa Chân Tiên (09/07/2009)
»  Nhà cụ Mai Kính (24/06/2009)
»  Nhà lưu niệm đồng chí Hà Huy Tập Tổng Bí thư Đảng cộng sản Việt Nam tháng 7/1936- 5/1938 (15/04/2009)
Đình Võ Liệt huyện Thanh Chương tỉnh Nghệ An
Đình Đỉnh Lự (Can Lộc - Hà Tĩnh)
Đài tưởng niệm các Chiến sỹ Xô Viết đã hy sinh trong cuộc đấu tranh ngày 12-9-1930 tại Thái Lão, Hưng Nguyên, Nghệ An
Tượng đài Công - Nông Binh ở ngã ba Bến Thuỷ
Đồng chí Nguyễn Đức Bình thăm Bảo tàng Xô Viết Nghệ Tĩnh năm 1996
 

TRANG THÔNG TIN ĐIỆN TỬ BẢO TÀNG XÔ VIẾT NGHỆ TĨNH

Cơ quan chủ quản: Sở Văn hóa và Thể thao Nghệ An
Đơn vị quản lý: Bảo tàng Xô Viết Nghệ Tĩnh
Chịu trách nhiệm: Ông Cao Văn Xích - Giám đốc Bảo tàng Xô Viết Nghệ Tĩnh
Địa chỉ: số 10, đường Đào Tấn, thành phố Vinh, tỉnh Nghệ An
Điện thoại: (02383) 580 028 / Email: website @ btxvnt . org . vn
Thiết kế: Trung tâm Công nghệ thông tin Nghệ An